Rozwiązywanie problemów
Czynności ludzkie zmierzają do różnorodnych celów; zasadniczym ich celem może być zdobycie orientacji w otoczeniu, podjęcie decyzji o działaniu oraz jej wykonanie. W zależności od planowanego celu, czynności ludzkie dzieli się na trzy zasadnicze rodzaje:
1. Czynności orientacyjne, cel — orientacja w otoczeniu; ( dzięki tym czynnościom poznajemy otaczającą nas rzeczywistość. Wyróżniamy dwa rodzaje czynności orientacyjnych: procesy spostrzegania - spostrzeżenia pozwalają zdobyć dość elementarne informacje o otoczeniu; procesy myślowe - polegają na wykonywaniu różnorodnych operacji myślowych analiza, abstrahowani, rozumowanie itd., co umożliwia głębsze poznanie rzeczywistości.
2. Czynności decyzyjne, cel — podjęcie decyzji o działaniu; Decyzja to - samodzielny wybór jednego działania ze zbioru poczynań możliwych. Zdolność podejmowania racjonalnych decyzji ma kapitalne znaczenie zarówno w życiu osobistym, jak i społecznym. Nie ulega wątpliwości, że niezbędnym warunkiem dokonania poprawnego wyboru jest zgromadzenie informacji o rzeczywistości. Mimo dużej roli czynności decyzyjnych w życiu, większość ludzi * posiada dość nikłą wiedzę o tym, jak racjonalnie podejmować decyzje. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest fakt, iż we współczesnej szkole większą wagę przypisuje się czynnościom orientacyjno-poznawczym niż czynnościom decyzyjnym. Innymi słowy — nie uczy się w niej jak należy samodzielnie decydować. Dlatego też często nawet strategiczne decyzje ludzi opierają się na intuicji.
3. Czynności wykonawcze, cel — wykonanie decyzji. Są to czynności praktyczne, które prowadzą do wykonania decy. Próba definicyjnego ujęcia problemu:
1. problem jest sytuacją trudną lub trudnością, która powstaje w trakcie ludzkiej działalności - określenie za szerokie, bo niektóre tylko czynności stanowią dla człowieka problem
2. problem jest sytuacją nową dla podmiotu podmiotu - zakłada, że problemy powstają gdy człowiek spotyka się z czymś po raz pierwszy -nieprawda, bo nie każda nowa sytuacja stanowi dla człowieka problem
3.problem jest sytuację niepewną - zawierającą, niepewność, nieokreśloność - nie każda sytuacja z elementem niepewności (nie¬wiadomą) stanowi dla człowieka problem, tylko niektóre sytuacje niepewne są problemami.
PSEUDOPROBLEMY ( czyli problemy pozorne ) dwa rodzaje pseudoproblemów, które można spotkać w życiu:
1.zadania źle postawione i zawierające fałszywe założenia, ich sensowne rozwiązanie nie jest możliwe np. budowa perpetuum mobile 2. zadania, które człowiek bez trudu może wykonać wykorzystując wyuczone wiadomości, umiejętności i nawyki, a które mimo to uważa się za problemy.
TRZY RODZAJE PROBLEMÓW
1.Problemy orientacyjne ( poznawcze ) - powstają w trakcie czynności, których celem jest zdobycie informacji o otaczającym świecie. - przyroda nie jest gadatliwa i dlatego tak trudno jest ją poznać.
2.Problemy decyzyjne - Problemy decyzyjne mogą powstawać w trakcie podejmowa¬nia decyzji. Wiążą się one z brakiem wyczerpującej wiedzy osoby po¬dejmującej postanowienie o działaniach, które można wybrać oraz z niedostateczną znajomością wartości wyników każdego z nich. Czasem trudność polega na tym, że działania wchodzące w grę mają identyczną lub prawie identyczną użyteczność i wówczas powstaje zagadnienie, które z nich ostatecznie wybrać.
3.Problemy wykonawcze - powstają w trakcie realizowania podjętych decyzji np. co zrobić jeśli budujemy most, a osunął nam się brzeg.
ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW ORIENTACYJNYCH Można podzielić proces rozwiązywania problemów na pięć głównych faz:
1. Dostrzeganie problemu — w fazie tej podmiot dostrzega problem, czyli go odkrywa, innymi słowy, uświadamia sobie, że wiedza, którą posiada nie jest wystarczająca do osiągnięcia planowanych celów.
2. Analiza sytuacji problemowej—w fazie tej człowiek ana¬lizuje informacje zawarte w sytuacji początkowej oraz cel, który ma osiągnąć. Bada, jakie są rozbieżności między tym, co jest dane, a tym co jest pożądane.
3. Wytwarzanie pomysłów rozwiązania — w fazie tej, zwanej również fazą produktywną, podmiot wytwarza nowe informacje, które są niezbędne do rozwiązania problemu. Wytwarzanie pomysłów jest kluczową fazą procesu rozwiązywania problemów.
4. Weryfikacja pomysłów rozwiązania — celem tej fazy, zwanej również oceną czy też kontrolą pomysłów, jest sprawdzenie wartości wysuniętych pomysłów. W wyniku weryfikacji podmiot albo przyjmuje pomysł jako rozwiązanie, albo też go odrzuca.
5. Powrót do faz poprzednich — faza ta ma inny charakter niż dotychczas wymienione. Podmiot może powrócić do fazy poprzed¬niej w każdym etapie rozwiązywania problemów. Powroty takie powtarzają się w zasadzie wielokrotnie. Główną przyczyną cofania sie do faz poprzednich są niepowodzenia w fazach następnych.
Samodzielne odkrywanie problemów
Możemy wyodrębnić trzy czynniki, które utrudniają dostrzeżenie problemów orientacyjnych
I. zasada stałości - człowiek spostrzega zjawiska i przedmioty, osoby jako pewne całości, które posiadają dość trwałą i jasną strukturę np. robotnik, który nawykowo obsługuje obrabiarkę, często nie uświadamia sobie, iż po¬siada ona wiele wad, że szereg jej podzespołów można by udoskonalić.
II. brak nastawienia badawczego - czyli brak gotowości do poszukiwania problemu. Nastawienia badawcze są raczej ukierunkowane, każdy szuka problemu w swojej dziedzinie. Brak nastawienia jest u młodzieży, która dostaje gotowe problemy.
III. niski poziom zdolności intelektualnych - wg. Guilfora występuje zdolność, którą nazwał wrażliwością na problemy. Wrażliwość jest zdolnością, czyli względnie trwałą właściwością osobowości. Często zdarza się, iż człowiek posiada wysoki poziom wrażliwości jednego rodzaju i niską wrażliwość innego rodzaju.
Motywacja - wszystkie procesy związane z aktywnością fizjologiczną i psychiczną pomagająca wyjaśnić zachowania; Motyw - potrzeby psychiczne i społeczne, te potrzeby są wyuczone poprzez doświadczenie osobiste, jest stanem wewnętrznego napięcia, od którego zależy możliwość i kierunek aktywności organizmu; Popęd - motywacja biologiczna np. głód. Motywacja pomaga w wyjaśnianiu: a) dlaczego nasze zachowanie jest zmienne w różńych sytuacjach
b) jak potrzeby biologiczne wpływają na nasze działanie, motywację c) wnioskowanie ludzi na temat determinant zachowania, jak interpretujemy działania d) wpływ motywacji na odpowiedzialność ( odpowiedzialność a motywacja )
e)występowanie zachowań spójnych mimo przeciwności.
W sytuacji problemowej mogą występować dwa rodzaje motywów, które powodują, że człowiek chce rozwiązywać problemy: 1.motywacja nie ukierunkowana na problem - gdy rozwiązywanie problemów jest środkiem do zaspokojenia różnych potrzeb biologicznych i społecznych np. ktoś może ślęczyć nad problemem nie dlatego, że wydaje się mu on interesujący, lecz dlatego, że jego rozwiązanie pozwala zaspokoić głód, chęć dominacji, zdobycia akceptacji w grupie rówieśników itd.2.motywacja rozwiązania problemu - źródłem motywacji jest sam problem, powodując powstanie stanu wewnętrznego napięcia. Może powstać:a.ciekawość poznawcza - chęć zdobycia interesującej informacji o otoczeniu
b. przyjemność - związana z samym procesem rozwiązywania problemu, sam proces myślenia daje satysfakcję. Skoro wykonywanie ruchów w czasie ćwiczeń gimnastycznych może dawać zadowolenie, to dlaczego źródłem prawdziwej przyjemności nie mogłaby być sama czynność myślenia?
ANALIZA STRUKTURY PROBLEMU
Problem składa się z dwóch zasadniczych elementów tj. cel ( określa jaką końcową sytuację należy osiągnąć ) i początkowe informacje.
Oznaczając sytuację początkową przez S0, cel przez C i poszukiwaną sytuację końcową, czyli rozwiązanie, przez Sn, można ująć strukturę problemów następująco
Rodzaje problemów:
Problemy dobrze strukturalizowane ( jasne ) - charakteryzuje je: mamy wszystkie informacje więc problem polega na dokonaniu ich kombinacji; cel jednoznacznie określa poszukiwaną sytuację końcową ( cel dokładnie określa rozwiązanie ). Zagadnienia logiczne, matematyczne, łamigłówki często mają taką strukturę.Zadania te rozwiązujemy za pomocą: heurystyki ( intuicyjne strategie, które sprawdziły się w przeszłości ), algorytmy ( krok po kroku wglądu z wykorzystaniem wszystkich możliwości ),myślenie reproduktywne ( oparte na istniejącej wiedzy )
Problemy źle strukturalizowane ( wymagające wglądu ). Wyróżniamy dwa typy tych problemów Zadania te rozwiązujemy za pomocą:myślenie produktywne ( dokonujemy wglądu, wykroczenie poza istniejące związki skojarzeniowe )
Typ I - mamy wszystkie informacje, jednak cel nie określa jednoznacznie sytuacji końcowej. Nie ma jednej drogi do rozwiązania np. jak odnieść sukces? Wiele różnych działań można uznać za poprawne
Typ II - poszukujemy informacje, które pozwolą nam określić wynik np. policjant poszukuje sprawcę kradzieży, gdzie mamy skąpe informacje, a celem jest wykrycie sprawcy co jednoznacznie określa sytuację końcową
Typ III - nie mamy wszystkich informacji i cel nie jest określony ( nie wskazuje sytuacji końcowej ). Problemy te często występują w życiu. Pisanie powieści fantastycznej, poszukiwanie środka na porost włosów, obmyślanie projektu budowy nowego telefonu sprawniej działającego niż obecnie istniejące aparaty, to przykłady problemów III typu. W każdym z nich sytuacja początkowa nie zawiera wszystkich niezbędnych elementów, cel zaś dopuszcza wiele rozwiązań równie wartościowych.
Trudności w rozwiązywaniu problemów
- fiksacja funkcjonalna
- transfer negatywny ( wiedza przeszkadza )
- nastawienia poznawcze ( warunkuje specyficzne podejście do rozwiązywania problemów )
Ułatwienia w rozwiązywaniu problemów
- inkubacja
- transfer pozytywny
- doświadczenie
ANALIZA DANYCH POCZĄTKOWYCH
Obok danych istotnych, występują dane zbędne, poza tym może brakować ważnych danych. Dlatego należy zanalizować dane i pogrupować je w trzy listy:lista danych istotnych, lista danych zbędnych,lista danych brakujących
Należy zwrócić uwagę na dwa czynniki utrudniające sporządzenie danych: czynniki interpolacyjne - wypełnienie luk i przerw w bezpośrednio dostępnych danych w środku układu danych; czynności ekstrapolacyjne - odkrycie brakującego zakończenia układu informacji; fiksacja funkcjonalna - tendencja, która utrudnia wykorzystywanie przedmiotów w nowych funkcjach.
WYTWARZANIE POMYSŁÓW JAKO PROCES HEURYSTYCZNY
Aby wytworzyć pomysł rozwiązania, trzeba wykonywać łańcuchy operacji umysłowych zgodnie z pewnymi metodami, które ukierunkowują proces myślenia i drastycznie zmniejszają liczbę możliwych kombinacji. Metody regulujące przebieg procesu produktywnego nazywamy metodami heurystycznymi. Terminy "metoda heurystyczna", "heurystyka" pochodzą od grec¬kiego słowa heurisko, które oznaczało umiejętność dokonywania odkryć. We współczesnej psychologii i cybernetyce przez metody heurystyczne rozumie się wszelkie reguły, zasady, taktyki, strategie, tricki i intuicje, które regulują przebieg procesu produktywnego, lecz które nie gwarantują osiągnięcia planowanego wyniku; metody te są zatem zawodne. Jedynie proces heurystyczny, regulowany przez za¬wodne i niezbyt ścisłe metody, może mieć charakter produktywny.Przeciwieństwem metod heurystycznych są metody algorytmiczne, czyli tak zwane algorytmy, które odgrywają zasadniczą rolę w myśleniu logicznym (krytycznym, analitycznym). Algorytm to niezawodny przepis, który jednoznacznie określa, jaki skończony ciąg operacji należy kolejno wykonać, aby rozwiązać wszystkie zadania danej klasy. Przykładem algorytmów są wzory matematyczne, reguły logiczne, przepisy technologiczne takie jak np. metoda wytopu stali. Algorytmy służą do rozwiązywania zadań nieproblemowych, stereo¬typowych. Rzecz jasna, iż myślenie regulowane przez metody algo¬rytmiczne nie ma charakteru produktywnego. Można powiedzieć, że odkrycie algorytmu zmienia natychmiast trudny problem w mecha¬niczne zadanie.
WYTWARZANIE POMYSŁÓW JAKO PROCES ZDOLNY DO SAMOREGULACTI ZJAWISKO OLŚNIENIA
Mechanizm powstawania olśnień od dawna interesował badaczy. Jak to się dzieje, że łańcuch operacyjny, który doprowadził do nowego wyniku jest nieznany, zaś sam końcowy wynik jest uświadamiany przez podmiot ? Odpowiadając na to pytanie większość psychologów twierdziła, że zjawisko olśnienia wskazuje, że proces produktywny jest częściowo lub całkowicie nieświadomy. Zasadniczą cechą procesu produktywnego kierowanego przez me¬tody heurystyczne jest jego zdolność do samoregulacji, innymi słowy, proces ten jest w wysokim stopniu autonomiczny.
Przejawia się to we względnej niezależności procesu od sytuacji zewnętrznej oraz w tym, iż myślenie produktywne może być również niezależne od świadomości podmiotu, czyli może przebiegać nieświadomie.
Etap wykonawczy, w którym przebiegają, łańcuchy operacyjne, bywa często całkowicie lub częściowo nieświadomy; generator pomysłów, po świadomym zaprogramowaniu go przez człowieka, po dostarczeniu mu list danych, operacji i metod heurystycznych, może obecnie funkcjonować niezależnie od bezpośredniej kontroli podmiotu. W etapie tym proces produktywny samoreguluje się, czyli jest samodzielny. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem, którego struktura przypomina wypiek chleba w nowoczesnej piekarni1. Po przygotowaniu ciasta i ustaleniu parametrów maszyny przez piekarza, sam proces pieczenia odbywa się bez ingerencji człowieka, jak gdyby poza jego plecami. Zdolność procesu produktywnego do samoregulacji ma zasadnicze znai zenie w poznawaniu otoczenia i w przystosowywaniu się organizmu do zmieniających się warunków. Dzięki niej człowiek może jednocześnie- wykonywać kilka czynności.
FAZA WERYFIKACJI POMYSŁÓW ROZWIĄZANIA
W literaturze wyróżnia się dwie metody, zwane skalami, które są używane przez osoby badane w procesie weryfikacji hipotez.
Skala porządkowa - Skala porządkowa pozwala określić stopień prawdopodobieństwa bez operowania liczbami; posługując się nią można stwierdzić, że coś jest bardziej prawdopodobne od czegoś innego; nie można jednak powiedzieć dokładnie jak duże są te różnice. Najczęściej składa się ona z 5 następujących stopni: — nieprawdopodobna hipoteza, — mało prawdopodobna hipoteza, — średnio prawdopodobna hipoteza, — bardzo prawdopodobna hipoteza, — absolutnie pewna hipoteza.
Skala liczbowa - pozwala jednoznacznie określić prawdopodobieństwo hipotezy. Najczęściej stopniami tej skali są procenty; za¬czyna się ona od 0% a kończy na 100%. Punkt zerowy skali wskazuje, że hipoteza jest nieprawdopodobna, czyli, iż na pewno jest ona fałszywa. Prawdopodobieństwo 100% zaś znaczy, że istnieje absolutna pewność, iż hipoteza jest prawdziwa. Procenty między 0% a 100% określają różne stopnie pewności człowieka
Informacje biorące udział w procesie weryfikacji są różne:informacje kategoryczne - ( pewne lub rzetelne ) pozwalają określić prawdopodobieństwo równe 100%, dzięki nim można wyeliminować hipotezy fałszywe. Są doskonałe i idealne
informacje niepewne - (nierzetelne) są mało określone. Pozwalają jedynie częściowo zwiększyć prawdopodobieństwo hipotezy, nie pozwalają całkowicie wyeliminować hipotez fałszywych.
WERYFIKACJA ZA POMOCĄ INFORMACJI KATEGORYCZNYCH - PEWNYCH
Szczególnie fundamentalne znaczenie mają trzy następujące metody logiczne, zwane również kano¬nami1:
1. metody logiczne: metoda jedynej różnicy - Chcąc za jej pomocą ocenić hipotezę wywo¬łujemy dwa zjawiska różniące się jedną i tylko jedną cechą (zmienną), a następnie obserwujemy jak ta różnica wpływa na ich przebieg. Warto dodać, że prawie we wszystkich eksperymentach pedagogicznych również stosuje się tę użyteczną metodę.metoda jedynej zgodności - polega na wywołaniu dwóch (lub więcej) zjawisk mających tylko jedną cechę wspólną; w toku badania obserwujemy jak ta jedyna zgodność wpływa na ich przebieg. Przykładowo załóżmy, że uczony chce stwierdzić czy prawdziwa jest hipoteza, iż gruźlica jest wywoły¬wana przez laseczniki Kocha. W tym celu bada on wielu gruźlików. Okazuje się, że mimo szeregu różnic, posiadają oni jedną wspólną cechę, a mianowicie w ich płucach znajdują się wymienione prątki metoda zmian towarzyszących - polega na tym, iż stopniowo zmieniamy jedno zjawisko i obserwujemy czy zmiany te wpływają na przebieg zjawiska drugiego.
2. metody optymalne - Strategia największej szansy - zaleca, aby sprawdzać zawsze tę hipotezę, której początkowe prawdopodobieństwo jest najwyższe.Strategia połówkowa - jest bez wątpienia bardziej pomysłowa i wyrafinowana. Polega ona na podziale hipotez na połowę i znale¬zieniu takiej operacji, która od razu wyeliminuje jedną drugą hipotez i zwiększy prawdopodobieństwo pozostałych. Przewaga strategii połówkowej uwidacznia się szczególnie jaskrawo w sytuacji, w której liczba hipotez jest olbrzymia.
WERYFIKACJA ZA POMOCĄ INFORMACJI NIEPEWNYCH
Odgrywają one pożyteczną rolę w procesie weryfikacyjnym, ponieważ dzięki nim można dokonać polaryzacji początkowego prawdopodobieństwa hipotez, czyli można zwiększyć stopień przekonania o prawdziwości jednych hipotez, zmniejszając jednocześnie prawdopodobieństwo innych.Ludzie przejawiają dużą ostrożność w ocenianiu prawdopodobieństwa hipotez. Zjawisko konserwatyzmu poznawczego (asekuranctwa) jest więc powszechne1. POWRÓT DO FAZ POPRZEDNICH Możemy wyróżnić dwie zasadnicze struktury rozwiązywania problemów:
PROCES LINIOWY
Ludzie nigdy nie powracają do faz poprzednich; zatem w tym przypadku wykonują oni każdą fazę tylko jeden raz. W podanym przykładzie proces myślenia miał charakter liniowy, gdyż żadna z jego faz nie powtarzała się. W rzeczywistych sytuacjach problemowych proces myślenia prawie nigdy nie jest idealnie liniowy. Taka prosta, łańcuchowa struktura jest bardziej charakterystyczna dla zadań mechanicznych niż problemowych.
PROCES KOŁOWY
Powrót do fazy analizy sytuacji problemowej jest przeważnie bardzo korzystny. Wiele niepowodzeń w trakcie rozwiązywania problemów powstaje dlatego, że człowiek, który nie może dać sobie rady z wysu¬nięciem pomysłu, nie decyduje się na powtórne zbadanie celu i danych początkowych.
PRZYCZYNY NIEPOWODZEŃ
Przyczyny niepowodzeń mogą być niezależne od człowieka, czyli przedmiotowe lub mogą wiązać się z jego właściwościami psychicznymi, mówimy wówczas o przyczynach podmiotowych.
1. przyczyny przedmiotowe - warunki w jakich człowiek myśli
a) warunki techniczne - stan pomieszczeń, oświetlenie, korzystanie z potrzebnych narzędzi
b) warunki ekonomiczne - brak środków na zakup aparatury naukowej, na prowadzenie badań
c) warunki organizacyjne - zła organizacja pracy, bałagan, chaos
2. przyczyny podmiotowe - właściwości psychiczne jednostki
a) niewłaściwa motywacja - zbyt silna lub zbyt słaba
b) brak wiedzy o metodach - niedostatki wiedzy heurystycznej są najważniejszą przyczyną niepowodzeń
c) niski poziom zdolności - tj. względnie trwałe warunki, które decydują o wynikach jego pracy. Dzięki badaniom przeprowadzonym przez Guilforda umiemy obecnie wymienić te zdolności, które odgrywają zasadniczą rolę w rozwiązywaniu problemów. Należą do nich następujące rodzaje:
- Zdolność dostrzegania problemów - wrażliwość na problemy
- Zdolność rozumowania ogólnego pozwala na dokładną analizę, czyli na zbadanie cech oraz sporządzenie list danych ważnych, zbędnych i brakujących.
- Zdolność do płynnego myślenia - w krótkim czasie pozwala na wytwarzanie wielu kombinacji
- Zdolność do giętkiego myślenia - wysuwanie różnych pomysłów
- Zdolność do logicznej oceny - ułatwia ocenę prawidłowości lub fałszywości hipotez
REAKCJE NA NIEPOWODZENIA
1.skierowane na świat zewnętrzny - szukanie przyczyn niepowodzenia w otoczeniu. Reakcjom takim towarzyszy często agresywny stosunek do eksperymentatora, do kolegów lub do samego siebie.
2. skierowane na siebie - szukanie przyczyn we własnej nieudolności. Interesujące jest to, że jako źródła niepowodzenia podaje najczęściej zmęczenie, brak motywacji, rzadko zaś doszukuje się ich w niskim poziomie zdolności oraz w niedostatecznej wiedzy.
PROBLEMY DECYZYJNE W SYTUACJACH PEWNYCH (NIERYZYKOWNYCH)
Ludzie podejmują decyzje w dwóch odrębnych klasach sytuacji, a mianowicie
- w sytuacji pewnej, która nie zawiera ryzyka. O wyborze działania decyduje jego wartość dla podmiotu tj subiektywna wartość. Użyteczność: pozytywna lub negatywna
- w sytuacji niepewnej, w której występuje ryzyko.
METODY OKREŚLANIA UŻYTECZNOŚCI
skala porządkowa - pozwala określić użyteczność wyniku bez operowania liczbami, pozwala na uporządkowanie wyników wg. ich wzrastającej wartości: coś jest bardziej użyteczne od innego np. od wysokiej użyteczności pozytywnej do wysokiej użyteczności negatywnej; skala liczbowa - pozwala określić wartość liczbową wyniku
RODZAJE PROBLEMÓW W SYTUACJI PEWNEJ
Dylemat pechowca ( sytuacja unikania-unikania) - wszystkie działania prowadzą do wyników o użyteczności negatywnej - wybór mniejszego zła, tj. wybiera działanie o najmniejszej użyteczności negatywnej. W przypadku gdy wszystkie wyniki działań dają użyteczność negatywną odrocz decyzję i próbuj sformułować działanie o użyteczności pozytywnej.Dylemat szczęściarza ( sytuacja dążenia-dążenia ) - wszystkie działania prowadzą do wyników o użyteczności pozytywnej. Należy wtedy zebrać dodatkowe informacje o skutkach każdego działania. Jeśli nadal użyteczność jest taka sama najrozsądniej zastosować technikę losowania. Konflikt użyteczności - ( sytuacja unikania-dążenia ) - wynik zawiera zarówno wartości pozytywne jak i negatywne. Należy wtedy dokonać bilansu plusów i minusów. W tej sytuacji powstają nastawienia: na wartości pozytywne - widzi tylko pożądane wyniki działania na wartości negatywne - wybierze działanie którego użyteczność negatywna jest najmniejsza
PROBLEMY DECYZYJNE W SYTUACJI NIEPEWNEJ ( RYZYKOWNEJ )
Wyróżniamy trzy reguły dotyczące problemu
a) prawdopodobieństwo wyników jest nie znane
1. Reguła skrajnego asekuranta, czyli maksymie - wybieramy wyniki najgorsze i najlepsze
Reguła ta zaleca wybór działania, które jest najbardziej bezpieczne. Należy znaleźć najgorszy ( czyli minimalny ) wynik każdego działania i wybrać to działanie, którego minimalna użyteczność jest największa ( najlepszy z najgorszych wyników ). Reguła ta sugeruje wybór działania mającego maksymalny wynik minimalny.
2. Reguła optymizmu i pesymizmu Należy brać pod uwagę najlepszy i najgorszy wynik każdego działania. Optymiści większą uwagę przypisują do wyniku najlepszego, pesymiści do najgorszego. Stosując tą regułę człowiek rozpocznie wytwarzanie produktu B, ponieważ będzie uważał, że jest on najbardziej opłacalny.
3. Reguła równej szansy Istnieje równa szansa zajścia każdego z wyników. Zasada ta bierze pod uwagę wszystkie rezultaty działania nie faworyzuje żadnego z nich.
b) gdy wyniki ( konsekwencje ) działań są nieznane We wszystkich tych_ przykładach problem polega na braku dostatecznej wiedzy o możliwych wynikach działania. W takich warunkach człowiek musi skierować swoją aktywność na poszukiwanie ewentualnych konsekwencji decyzji ponieważ bez ich znajomości podjęcie racjonalnej decyzji jest równie mało prawdopodobne jak wygrana na loterii Rozwiązanie za pomocąprzewidywania ( antycypacji ) możliwych wyników działania. Nieumiejętność antycypacji możliwych rezultatów działania prowadzi w wielu sytuacjach do błędnych decyzji. Można powiedzieć, że różnica między jednostką, która dobrze podejmuje decyzje a tą, która źle decyduje polega na tym, że pierwsza z nich umie przewidzieć więcej kon¬sekwencji swoich decyzji niż druga.opracowanie techniki listy konsekwencji działań Lista konsekwencji składa się z czterech następujących pozycji:
1. Nazwa działania;
2.Możliwe wyniki, do których ono prowadzi;
3.Prawdopodobieństwo otrzymania każdego z wyników;
4.Użyteczność wyników.
OSOBLIWOŚCI PROCESÓW DECYZYJNYCH
Tendencje abuliczne - Zjawisko braku stanowczości, skłonność do niczym nie uzasadnionego odraczania decyzji, do przedłużania w nieskończoność okresu wahania nazywa się tendencją abuliczną. Tendencja ta powoduje, że ludzie zwlekają z podjęciu decyzji, mimo iż dalsze czekanie nie dostarcza żadnych nowych informacji o użyteczności działań. Zwłoka ta nie jest więc uzasadniona względami poznawczymi. W obronie własnej decyzji - Psychologowie współcześni sformułowali trzy twierdzenia, które opisują zachowanie się jednostki bezpośrednio po powzięciu decyzji.
1. Po dokonaniu aktu decyzji zjawia się tendencja do wzrostu atrakcyjności, czy — mówiąc ściślej — użyteczności wybranego działania a zmniejszenia użyteczności działania odrzuconego. Tendencja ta jest szczególnie silna wtedy, gdy ewentualność' odrzucona była bardzo atrakcyjna.
2. Po powzięciu decyzji ludzie wykazują tendencję do szukania informacji potwierdzających słuszność dokonanego wyboru, a uni¬kania danych przemawiających za jego odrzuceniem.
3. Wreszcie, po trzecie, człowiek próbuje przekonać otoczenie, a więc kolegów i przyjaciół o trafności podjętej decyzji, o korzyściach które z niej płyną. Zamienia się on w agitatora i propagatora własnych postanowień.
Warto dodać, ze znajomość różnorodnych tendencji do obrony własnych decyzji ma również znaczenie dla nauczyciela. Pozwala ona bowiem krytycznie ocenić wypowiedzi młodzieży o użyteczności wy¬branego i odrzuconego działania; ułatwia zrozumienie rzeczywistych motywacji decyzji.
NIEPOWODZENIA W ROZWIĄZYWANIU PROBLEMÓW DECYZYJNYCH
1. Niedostateczna wiedza
2. Czynniki osobowościowe - odgrywają tu większą rolę niż w rozwiązywaniu problemów orientacyjnych. Tak zwana "słaba wola", lęk przed odpowiedzialnością, która wiąże się z sytuacją decyzyjną, reakcja unikania wszelkiego ryzyka czy słaba motywacja do działania — oto niektóre z czynników osobowościowych, które utrudnia¬ją podjęcie racjonalnej decyzji.
KSZTAŁCENIE UMIEJĘTNOŚCI ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW
Dominują dwie strategie kształcenia umiejętności rozwiązywania problemów:
1. Strategia kształcenia okazjonalnego; zgodnie z nią należy rozwijać umiejętności rozwiązywania problemów wtedy, gdy uczeń nie daje sobie rady z problemem, gdy ma trudności z przejściem z jednej fazy do drugiej.
Strategia ta składa się z trzech kolejnych etapów:
a. nauczyciel bada jakie trudności uniemożliwiają uczniom osiągnięcie prawidłowego rozwiązania.
b. formułuje diagnozę dydaktyczną, która wskazuje jakie są przyczyny niepowodzenia intelektualnego
c. w zależności od uprzednio sformułowanej diagnozy nauczyciel stosuje odpowiednie oddziaływania, których zadaniem jest zapoznanie ucznia ze sposobami przezwyciężania na¬potkanych trudności
2. Strategia kształcenia systematycznego - kształcenie umiejętności ucznia powinno mieć charakter systematyczny
TECHNIKI:
a) technika wskazówek słownych - technika wskazówek słownych polega na kierowaniu procesem rozwiązywania problemów za pomocą różnorodnych wskazówek (pytań, poleceń, podpowiedzi itp.), które mają charakter heurystyczny. Wskazówki regulujące procesy myślenia są bądź ogólne czyli niespecyficzne, bądź szczegółowe, czyli specyficzne. Pierwsze z niech odnoszą się do wszelkich problemów; tak na przykład znane zalecenie "najpierw dokonaj analizy celu, a dopiero później przejdź do badania informacji początkowych może być stosowane w każdej sytuacji problemowej.
b) technika zadania pomocniczego - zjawisko transferu Stosując tą technikę dajemy uczniowi najpierw zadanie podstawowe. Nie mogąc go rozwiązać formułujemy zadanie pomocnicze, które powinno być łatwe. W toku rozwiązywania zadania z ciężarkiem metalowym, które nazywamy zadaniem podstawowym, Szekely dawał studentom zadanie' pomocnicze. W tym ostatnim ciężarek metalowy został zastąpiony przez ciężarek drewniany, który również był częściowo zanurzony w wodzie. Po rozwiązaniu zadania pomocniczego twierdzili, że zmniejszenie ilości wody w zadaniu podstawowym wpłynie na przesunięcie wózka po równi pochyłej. Zatem wiedza zdobyta poprzednio pomogła im uporać się z zadaniem podstawowym. Badacze wykryli, że technika ta jest najbardziej skuteczna wtedy, gdy człowiek otrzymuje zadanie pomocnicze dopiero po dokonaniu dokładnej analizy zadania podstawowego.
c) technika stymulacji (pobudzania ) pytań ucznia - zakłada, że umiejętność stawiania pytań ułatwia analizę sytuacji problemowej sterując procesem poszukiwania informacji do weryfikacji hipotez.
d) technika odraczania czynności rozwiązywania - Badania naukowe w pełni potwierdzają znaczenie odroczenia czynności w rozwiązywaniu różnorodnych problemów. Zabieg ten wywołuje szereg korzystnych zmian w strukturze myślenia. Po pierwsze, odroczenie rozwiązywania zmniejsza sztywność myślenia, powoduje, ze człowiek zaczyna postępować bardziej giętko i elastycznie, że lepiej przystosowuje metody swej pracy do zmieniających się warunków.