W wieku XX nastąpił znaczny postęp w rozważaniach metaestetycznych (próby odpowiedzi na pytanie, czym i jaka jest estetyka). Powstały liczne teorie, zajmujące się definicją estetyki, jej strukturą, funkcjami oraz sposobami uprawiania. Istnieją trzy sposoby ujmowania estetyki i w konsekwencji rozumienia jej finalnych celów oraz metod stosowanych dla osiągnięcia tych celów, są to:
1. Estetyka ogólna
2. Estetyki szczegółowe
3. Mikroestetyka.
Estetyka ogólna zawiera system twierdzeń, odnoszących się do "sztuki w ogóle" - dotyczą one w jednakowym stopniu dzieł sztuki wszelkich rodzajów, a także piękna natury. Badana jest tu istota zjawisk, a niekiedy istota czystych pojęć, przez co estetyka nabiera charakteru wiedzy abstrakcyjnej, niezależnej od realnej rzeczywistości. U podstaw tak rozumianej estetyki jako nauki ogólnej leży teza o przekładalności sztuki, tzn. określone wartości sztuki, np. tragizm, komizm, mogą być realizowane w dziełach różnego rodzaju. Idee ogólne są podobnie sugerowane w literaturze lub muzyce czy teatrze. Podobnie "przekładalne" jest piękno natury, np. w przeżyciu estetycznym krajobraz z mgłą odbierany jest jako poetyczny, jak również wiele wierszy może unaocznić poetyczność natury.
Zwolennicy absolutyzacji estetyki ogólnej uważają, że stanowi ona bazę pojęć, twierdzeń i kategorii uniwersalnych, dotyczących wszelkiego rodzaju przemyśleń o charakterze "estetyzującym", twierdzeń nawiązujących do nauk szczegółowych takich jak sztuka, psychologia sztuki czy estetyki.
Estetyki szczegółowe stanowią system wiedzy naukowej i brane są pod uwagę jako syndrom artystyczno-estetyczny, czyli jako swoista całość estetyczna. Estetyki szczegółowe stanowią jeden z czynników procesu, mającego doprowadzić do usamodzielnienia się estetyki jako autonomicznej nauki. Estetyka ogólna uprawiana rygorystycznie jako nauka abstrakcyjna, stanowi dział filozofii. Natomiast estetyki szczegółowe biorą pod uwagę konkretne zjawiska, dotyczące danego zjawiska i piękna rzeczywistości realnej. Estetyka ogólna przyjęła za przedmiot badań sztukę jako całość, zaś jej celem jest tworzenie uniwersalnych pojęć, definicji i kategorii wartościowych stosowanych w przypadku każdego dzieła sztuki. Natomiast estetyki szczegółowe traktują proces twórczy jak i przeżycia estetyczne indywidualnie i starają się dokładnie je poznać, przez co mogą dokładnie opisać i nazwać dane zjawisko.
Roman Ingarden, rzecznik estetyki filozoficznej, zwrócił uwagę na przydatności estetyki szczegółowej. Uznał, że uszczegółowienie wiedzy estetycznej i odwołanie się do rzeczywistych przeżyć estetycznych odbiorców rzuca światło na problematykę wzajemnych, koniecznych związków i zależności między jakościami estetycznie wartościowymi i jakościami wartości estetycznych.
Mikroestetyka to dalszy krok w uszczegółowieniu estetyki, a za razem nadaniu jej charakteru precyzji nauk filozoficzno-przyrodniczych, wprowadzenia metod matematyczno-statystycznych, właściwych dla badań empirycznych. Domenę badań mikroestetycznych stanowią fakty związane ze sztuką, twórczością, odbiorem sztuki (percepcją estetyczną). Fakt rozumiany jest w estetyce jako jednostkowe zjawisko obserwowalne sensorycznie, wymierne, o łatwych do opisu wskaźnikach empiryczno-eksperymentalnego. W estetyce mamy do czynienia z 3 podstawowymi faktami:
1. proces twórczy
2. dzieło sztuki
3. reakcje odbiorcy w kontakcie z dziełem sztuki.
Najczęściej badanym faktem są zachowania estetyczne, czyli reakcje na piękno, dzieła sztuki czy proste jakości, jak barwy, dźwięk. Zazwyczaj w mikroestetyce wyróżnia się 3 grupy odbiorców sztuki - dzieci, dorośli, ludzie starzy. Zaś wewnątrz tych grup bada się typy wrażliwości estetycznej:
a. sensorycznej,
b. wrażliwości na struktury artystyczne,
c. na wartości estetyczne.
Mikroestetyka często budzi niechęć zwolenników estetyki filozoficznej, artystów i odbiorców sztuki, kiedy sztukę sprowadza się do wywodów specjalistycznych czy też chemii organicznej. A przecież w wielu dziedzinach sztuki używa się jej ujęcia w matematyczne ramy. Choćby twierdzenia Pitegorajczyków, "iż żadna sztuka nie odbywa się bez proporcji, a proporcja leży w liczbie..."
W czasach współczesnych, wskutek pojawienia się nowych technologii powstały, różne dziedziny sztuki: fotografia, film czy grafika komputerowa. Odkrycia techniczne sprawiły, że obecnie liczba ludzi tworzących sztukę jest ogromna. Niektórzy artyści kierują się przede wszystkim chęcią zdobycia sławy, a w każdym razie tak są postrzegani przez nie zainteresowanych ich propozycjami. Zazwyczaj jednak, jak twierdzą artyści, ich motywacją jest przekonanie, że ich dzieła są nośnikami pewnych wartości. Zaawansowana technika przyczyniła się w zasadniczym stopniu do kryzysu bądź też nowego postrzegania wymogów estetycznych. Wraz z pojawieniem się nowych mediów, takich jak radio, telewizja, kino i internet zdecydowanie zwiększył się dostęp przeciętnego człowieka do sztuki. W związku z tym wzmocniło się również jej oddziaływanie. Dzięki mediom sztuka trafiła do publiczności masowej i w pewnym sensie poprawiła komfort życia wielu z nas, zwłaszcza tych, którzy dotychczas, ze względu na sytuację materialną lub region zamieszkania, mieli do niej ograniczony dostęp. Wraz z ogólnym dostępem do sztuki pojawiła się nieznana dotąd kategoria artystów, którzy stali się idolami stanowiąc tym samym wzór dla identyfikujących się z nimi ludźmi.
Wydaje się, że pod koniec wieku dwudziestego, właśnie dzięki reklamie i mediom w świecie zaczęła panować "wszechobecna" koncepcja piękna - wszystko, co tworzy człowiek, od architektury poprzez stroje oraz samochody kończąc na przedmiotach codziennego użytku, musi być nie tylko użyteczne, ale i odpowiadać estetycznym upodobaniom konkretnego odbiorcy. Każdemu towarowi potrzebna jest, więc odpowiednia forma estetyczna, a gotowe dzieło musi posiadać odpowiedni rynek zbytu. Osiągnięcia naukowe i technologiczne przyczyniły się do tego, że człowiek po raz pierwszy przekroczył granicę, która niegdyś oddzielała jego najbliższe otoczenie od odległego, nieznanego mu świata.
Dzięki temu "przeciętny śmiertelnik" uczestniczy w wielu ważnych i interesujących go zjawiskach. Oznacza to, że wartości estetyczne znalazły się w kryzysie, że nastąpił "zmierzch estetyki" albo też sztuka nabrała przez to nowego znaczenia. Dzieło sztuki jest wartościowe o tyle o ile w swojej formie (słyszalnej lub widzialnej) zawiera pozaracjonalne aspekty rzeczywistości ludzkiej, które nie dadzą się sprowadzić do wiedzy naukowej i nie mogą być wyrażone w języku dyskursywnym.
Estetyka dokonuje refleksji nad sytuacją, w jakiej znalazł się artysta w trakcie tworzenia dzieła sztuki. Ponadto interesuje się odbiorcą i wartościami estetycznymi przekazywanymi przez dzieło. Estetyka tak rozumiana nie może być zagrożona upadkiem.
Pojawia się jednak pytanie jak należy traktować sztukę nowoczesną ( sztukę awangardową drugiej połowy XX wieku), która według wielu współczesnych krytyków przekracza ramy wartości estetycznych? Osobiście uważam, że estetyka jako nauka powinna "stawić czoła" nowym ujęciom sztuki, nie zapominając jednocześnie o człowieku, który stanowi jej centralną wartość. Jeśli proces taki nastąpi "zmierzch estetyki" nigdy nie będzie miał miejsca. Tym samym może ona zyskać jedynie nowe znaczenie poszerzając swoją dziedzinę o współczesne problemy. Kryzys w sztuce nie oznacza schyłku estetyki, ale proces mający na celu rozstrzygnięcie pojawiających się problemów w dziedzinach artystycznych. Dzieła sztuki upiększają świat, wzbogacają życie duchowe każdego człowieka. Na podstawie stosunku do sztuki często identyfikujemy się z innymi ludźmi. Same wytwory estetyczne mogą świadczyć o naszej przynależności do określonej grupy czy klasy społecznej. W wieku XX wyraźnie rozeszły się drogi sztuki wysokiej- klasycznej i sztuki popularnej. Ta pierwsza jest hołubiona przez krytyków i często niemal zupełnie nieznana i niedostępna dla masowego odbiorcy. Zaś sztuka popularna cieszy się powodzeniem wśród publiczności, krytycy natomiast zwykle wręcz odmawiają jej miana sztuki. Każdy z nas jest na swój sposób wrażliwy na sztukę. Można lubić malarstwo, określoną epokę, muzykę czy poezję. Możliwości jest nieskończenie wiele. To, co dawniej wydawało nam się ciekawe, w przyszłości może się nam okazać mało inspirujące.
Nowe formy ekspresji artystycznej sprawiają, że poddaje się w wątpliwość samą istotę, naturę sztuki. Trudno jest nawet rozstrzygnąć, czy na przykład graffiti jest jednym z rodzajów malarstwa, czy sztuki użytkowej, jeśli w ogóle można je traktować jako formę artystycznej ekspresji. Uważam, że współczesnemu artyście nie zależy na tworzeniu piękna, kładzie on raczej nacisk na dysharmonię i brzydotę swojego dzieła. Twórca chce nam przekazać w ten sposób, że piękno nie może być utożsamiane z jakąś konkretną własnością estetyczną. Dla odbiorcy oznacza to dezorientację, niewygodę myślową i sprawia, że nie potrafi on odróżnić sztuki od tego, co nią nie jest.
Wybrane estetyki XX wieku
W wieku XX powstało wiele estetyk, które było wyrazem ekspresji osobowościowych artystów.
Ekoestetyka - układem odniesienia ekoestetyki jest ekologia, zaś moment estetyczności ma w tym wypadku charakter wtórny, zależny, pochodny. Ekoestetyka posługuje się zasadą bezpośredniego dotarcia do badanej rzeczywistości. W tym celu stosuje się obserwację, opis, analizę i interpretację zjawisk. Style uprawiania tej estetyki są bardzo różne, a decyduje tu podejście, dlatego też mamy:
- ekoestetykę o orientacji historycznej, określanej jako ekoestetyka przed ekologią, czyli ekoestetyka implicite, rozpatrującą postawy proekologiczne w minionych epokach kulturowych;
- ekoestetykę makro i mikroekologii - zainteresowanie kosmosem jako całością, który jest nieskończonością rozrzedzoną. Może być też rozumiany jako świat rozumiany (gr. ład), jako całość wewnętrznie uporządkowana, w przeciwieństwie do chaosu. Kosmos i jego materia zaczyna być tematem dla rzeszy artystów. Dużą rolę odgrywa tu moment rozmiaru w sztuce i doznaniach estetycznych rolę swoistego "dopełnienia przestrzennego", np. małe formy artystyczne dzięki swej delikatności sprawiają, że odbiorca zachowuje postawę skupienia, koncentracji. Ponadto artyści zaczynają docierają do mikroskopowego świata ziemskiego, obrazując abstrakcją niegeometryczną strukturę materii.
- ekoestetyka ziemi nakierowana jest głównie na mity, jakie ludzkość tworzy wokół stabilnego fundamenty bytowego antroposfery - dotyczy to licznych teorii dotyczących kształtu Ziemi, wcześniej wierzono, że jest ona płaska, jak i wierzeń, mitów, zycia duchowego ludzi.
- ekoestetyka grozy i oczyszczenia - dotyczy żywiołów w ich gwałtownych i potężnych wybuchach oraz w funkcji magicznej, np. wizja ognia niszcząca amoralną ludność (Apokalipsa św. Jana)
- estetyka medycyny - związki z medycyną i sztuką, np. terapeutyczna funkcja sztuki (areterapia)
Estetyka potoczności - Design - sztuka projektowania potoczności - jest myśleniem artystycznym, gdzie kładzie się nacisk na projektowanie, uważając że wykonanie można powierzyć komuś innemu, a rzeczywiste funkcje bywają zmienne, np. łyżka która się dostaje do muzeum jako eksponat wystawowy, specyfiką design jest potocznościowy charakter, nastawienie na przedmioty użytkowe, kult współczesności, przyznanie sztuki roli projektanta zabawy.
Zakres przedmiotowy estetyki potoczności jest rozległy, obejmuje między innymi:
- sztukę użytkową, reklamę, modę, urządzanie wnętrz mieszkalnych i biurowych, urządzanie ozdobnego ogrodu.
Estetyka feministyczna - lansowana zwłaszcza w USA jako uszczegółowiany nurt ruchu, wywodzącego się z z XIX-wiecznego ruchu sufrażystek, walczących o prawa kobiet. (ang. suffrage - prawo wyborcze do parlamentu). Estetyka feministyczna to sztuka kobieca, ugruntowana na odczuciu kobiecej odrębności, a zwłaszcza na samoświadomości kobiet artystek, a także kobiet odbiorców sztuki; , w estetyce istnieje pewne zainteresowanie podziałem osobowości twórczych na męską i kobiecą oraz rzeczywistą wagą tego zjawiska (może być to pragnienie podniesienia prestiżu społecznego przez działalność kobiet i zainteresowanie tymże zjawiskiem)
Estetyka rozrywki odnosi się m.in. do:
- rozrywki czystej - czynności dokonywanej wyłącznie dla zabawy, relaksu, beztroskiego spędzenia czasu
- rozrywki kulturalnej - mieści się tu korzystanie ze sztuki, jak i twórczość artystyczna nastawiona na rozrywkę nie tylko na wyższe wartości,
- rozrywce inwersyjnej - związana jest ona z wartościami negatywnymi; hołdowanie złu, narażanie siebie i innych na niebezpieczeństwo, zadawaniu cierpieniu.
Sztuka rozrywkowa ma zapewnić atrakcyjność. Rozrywką czystą jest sztuka, która ma cechy:
- łatwości w odbiorze
- optymistyczna w wydźwięku światopoglądowym (sugeruje, że świat jest piękny, dobry etc.)
- wesoła, zawierająca elementy wesołości,
- atrakcyjna, nienudna, budząca żywe zainteresowanie,
- odrywająca od codzienności.
Sztuka rozrywkowa nie aspiruje do wartości naczelnych (piękno, dobro, prawda), jednak odgrywa istotną rolę, sprzyja dążeniom do doskonalenia siebie, samowychowania. Zaspokaja potrzebę przełamania samotności, potrzebę bycia wśród ludzi. Sztuka rozrywkowa zaspokaja potrzebę napięć, a także jakiejś odmiany radości, budzi spontaniczny śmiech., sztuka ta nie wprowadza w obieg artystyczny spraw smutnych, tragicznych, motywów złych, brzydkich - do tego stopnia, że można mówić o swoistej "estetyce smutku".
Estetyka informacyjna - sprowadzenie estetyki do działu cybernetyki, teorii informacji oraz technologicznych metod informacji było koncepcją Bensego i Molesa oraz ich uczniów: Franka, Gunzenhausera, Masera i Mokego. Ich program dążył do stworzenia podstaw estetyki w pełni zobiektywizowanej (na wzór matematyki), możliwie jak najbardziej precyzyjnej w jednoznaczności orzeczeń, tez i teorii zorientowanej technologicznie. Istotą tego nurtu jest wprowadzenie do badań nad sztuką wskaźników prostych i jednoznacznych, np. czas trwania, zrozumienie komunikatu przez odbiorcę.
Estetyka zorientowana sensorycznie - estetyka podejmuje problematykę uczestnictwa poszczególnych zmysłów w procesach kreacyjnych artysty oraz w percepcji estetycznej, powstaniu satysfakcji estetycznej. Odbiór ten odbywa się przez wrażenia:
- wzrokowe, słuchowe, dotykowe, węchowe, temperatury, położenia i ruchu, organiczne (głód, ból). Można rozpatrywać doznania sensoryczne przez pryzmat innych zmysłów - wzrok, słuch, zmysł temperatury, smaku, węchu, dotyk, zmysł kinestetyczny, jak sugeruje Maria Gołaszewska w rozprawie "Estetyka pięciu zmysłów".
Estetyka matematyczna - matematyzacja estetyki odnosi się do jej wymierności, mierzalności pewnych zjawisk. Odnosi się ona do koncepcjo Pitagorejczyków, którzy odkryli że harmonia dźwięków odnosi się do stosunku liczbowego, np. połowa struny daje oktawę.
Bioestetyka - skłonność do wyrażania piękna przez zwierzęta, piękno natury czy czynniki biologiczne, mające wpływ na twórczość artystyczną i wrażliwość estetyczną człowieka. Zainteresowanie tą tematyką związane jest z teorią Karola Darwina (1809-1882). W wieku XX bioestetyka rozszerzyła swoje pole zainteresowania, powstała też psychologia zwierząt. Przyroda w swym bogactwie dostarcza bardzo żywych i bogatych doznań estetycznych, stanowi inspiracje dla artystów, stąd też tak ogromne zainteresowanie tą dziedziną estetyki.
Estetyka faszystowska - została zapoczątkowana w latach 20 i 30 we Włoszech i Niemczech. główne rysy to: normatywizm,. woluntaryzm, fundamentalizm. Stworzono kanon piękna na usługach panującego wtedy ustroju. Woluntaryzm polegał na przeświadczeniu, ze można odebrać społeczeństwu wolność. Program ten nawiązywał do dynamizmu, walki i mocy. Sięgał do mitologii germańskiej i oper Wagnera. Przeżycie estetyczne zostało sprowadzone do uwielbienia Fuhrera.
Estetyka konsumencka - dbałość o piękno wyglądu zewnętrznego i posiadania przedmiotów praktycznego użycia. Problematyka ta została już dostrzeżona w XIX w. Estetyką konsumencką można nazwać technikę i teorię wyposażania artystycznego towaru wraz z analizą i interpretacją estetyczną doznań, jakie owo wyposażenie budzi w odbiorcach-konsumentach przyozdobionych towarów. Pokrewnymi zjawiskami są propaganda polityczna, wystawność obrzędów liturgicznych, monumentalność gmachów instytucji o szerokim zasięgu oddziaływania. Estetyka ta powiązana jest ściśle z siłą dzisiejszej reklamy, która stała się odbiciem rzeczywistości społecznej.